Bij het beluisteren van de Petite messe solennelle waan je je af en toe in de opera en tegelijk voel je de spiritualiteit van het geloof erin doorklinken. Rossini geeft het koor herhaaldelijk de opdracht “sotto voce” te zingen, een term die in de opera vaak wordt gebruikt. Het betekent letterlijk: met gedempte stem. Maar hij bedoelt niet “piano” (zacht), want dan had hij dat geschreven. Bovendien staan dynamische aanwijzingen als forte, mezzoforte en pianissimo ook in de muziek aangegeven. Hoe kwam dat in ons concert tot klinken?

Allereerst de vraag: hoe werkt het bij instrumentalisten? Als een strijker of blazer gedempt moet spelen, kan dat met behulp van een sourdine: een hulpstuk dat niet alleen het volume vermindert. Ook de klank wordt anders (zie illustraties).

Hoe doen zangers dit? Zij moeten het met de eigen stem doen. De solisten aan het woord:

“De intensiteit moet minstens zo groot blijven, terwijl het publiek het idee heeft dat het veel zachter is. Soms helpt het om aan een kleur te denken, bijvoorbeeld donkerpaars.” “Het helpt om je mond iets meer te sluiten en dan achterin je mond te zingen, wel met veel energie, maar zacht.”

Aan de koorleden heb ik verteld dat ze het kunnen vergelijken met het fluisteren op een podium. Je houdt dan dezelfde intensiteit, maar zorgt dat het gedempt klinkt. Bij het fluisteren in een toneelstuk kan het helpen om contact met het publiek te maken. Bij een mis is dat niet gebruikelijk. Toch vraag ik de koorleden om ook bij sotto voce rechtop de zaal in te zingen.

Bij onze uitvoering van afgelopen zaterdag 22 juni hoorde u de mooiste sotto voce gedeelten in het Kyrie, het Sanctus en het Agnus Dei. Bij het Kyrie schrijft Rossini sotto voce in het hele deel voor, terwijl het door de plotselinge wisselingen van dynamiek zeer expressief klinkt.  

Het Sanctus begint heel zacht, zonder sotto voce. Pas bij het Benedictus, dat in tegenstelling tot andere missen door het tutti-koor gezongen wordt, schrijft hij sotto voce. Hierdoor krijgt het een mooie verstilde sfeer. Afgewisseld met het Hosanna door de solisten keert dan steeds weer die prachtige ingetogenheid terug.

Bij het Agnus Dei vraagt Rossini aan de solist om dolce  (lieflijk) te zingen. Na de opbouw naar de dramatiek die zo in een opera zou passen, antwoordt het koor sotto voce, waardoor iedereen weer nederig wordt en voelt dat dit een religieuze smeekbede om vrede is.